SANTIAGO, CAMINO Y META

Por Faustino Rey Romero (1954)

De andar y de jornadas nos hablas siempre, siendo
ya ecuestre te finjamos e igual si peregrino,
que ya era asaz cambiante, Santiago, tu escenario
cuando aún no recibieras la invitación de Cristo.

El caminar sin tregua, ¡oh, Apóstol!, se dijera
razón de su existencia o de tu vida el sino,
hasta llegar al colmo tu espíritu andariego,
que, cuando no podías andar ya por ti mismo,
hiciste, navegante, muy largas singladuras,
en barca que empujaron los vientos del prodigio.

Ahora ya eres meta. Todo reposa al cabo.
Y Dios de tu parada nos dio celestes hitos.
Yendo en tu busca andantes por tierra y no (...)
topar con tu presencia, Santiago, es facilísimo,
que, si del mundo todas las vías van a Roma,
a Compostela todas conducen asimismo.

Alúmbrenos tu estrella, que de engañosas luces
andamos deslumbrados y casi enceguecidos,
y ábrenos el sentido de la profunda Suma
que concibió Mateo y perfiló en granito,
por que de tu visita salgamos confortados
los que a tus pies llegamos sedientos y cansados.

UNHA PROTESTA

Calquera que lle bote unha ollada á páxina web oficial do Concello de Rianxo (A Coruña), e entre no apartado de Persoeiros, atoparase cunha sorpresa: non aparecen nin o pedagogo-poeta Roxerius (Rogelio Pérez González) nin o crego poeta Faustino Rey Romero.

¿Será tan difícil acadar unhas pequenas notas biográficas dos dous ilustres rianxeiros?

Penso que, ou seu quitan os que alí aparecen, ou se completa dunha vez a lista dos ilustres persoeiros...
Saúdos

TARAGOÑA HABILITADA PARA EMBARQUE DE TECIDOS E ARTIGOS PROCEDENTES DE VILAGARCÍA, EN 1927.

Por Xosé Comoxo

Para Xosé R. Brea e Xosé Tubío, taragoñeses de sempre.

En abril de 1927, un grupo de veciños de Taragoña, encabezados polo crego Eusebio Fernández Ameixeiras, diríxense ao Ministerio de Facenda solicitando que a parroquia fora habilitada para o desembarco de pequenas expedicións de xéneros nacionais, froitos coloniais e para o embarque de produtos agrícolas e gando en réxime de tráfico de ría.

A súa petición estaba fundamentada en que sempre se efectuaran esas operacións, ata que o “Resguardo” as prohibira, “por no estar aquel punto habilitado, causando gran perjuicio al comercio y vecinos de aquella aldea con dicha prohibición” porque os transportes por terra eran máis dificultosos e custosos.

Ao respecto, as autoridades provinciais informaron favorablemente, se ben as da Mariña e Obras públicas entenderon que “debiera efectuarse obras de seguridad y la Comandancia de Carabineros pide aumento de fuerza en el puesto de Rianjo”.

Considerando que por atoparse Taragoña a unha hora escasa por mar da praza de Vilagarcía, da que se abastecen, “limitando el tráfico entre ambas a los artículos se causarían grandes perjuicios al comercio y vecinos de aquel poblado”, se fosen obrigados a conducir por terra as pequenas cantidades de artigos estranxeiros e de tecidos que necesitan para o seu abastecemento, por non existir liñas de transportes, entre outras consideracións, o Rei dispón, nunha Real Orden, os seguintes puntos:

“1.-Que aparte de la habilitación que ya disfruta el poblado de Taragoña (Coruña), por los artículos 277 y 278 y apéndice 1º de las Ordenanzas de Aduanas se habilite para el desembarque de tejidos y artículos extranjeros nacionalizados procedentes de Villagarcía de Arosa, los que deberán documentarse con talones de la serie C, número 1.

2.-Estos artículos y los demás sujetos a documentos de circulación, como los alcoholes y azúcares se comprenderán en talones independientes de los de las demás mercancías, debiendo el Jefe de Resguardo devolverlos con el cumplido a la Aduana en el primer correo.

3.-La Aduana de Villagarcía habilitará un talonario para documentar dichas mercancías exclusivamente y se cuidará de que le sean devueltos para unir a las matrices”.

CASTELAO NUNHA VELADA REPRESENTADA NO TEATRO PRINCIPAL DE SANTIAGO, EN XUÑO DE 1911

Por Xosé Comoxo

Nos finais de maio de 1911, ían moi adiantados os ensaios dun pequeno “apropósito” titulado “La Virgen de la Roca” (do poeta de Baiona José María Barreiro e música do presbítero Ángel Rodulfo), que ía ser representado no Teatro Principal de Santiago, o 8 de xuño, coa finalidade de recadar fondos para o monumento (ideado por Laureano Salgado) que á referida Virxe se lle ía erixir na vila de Baiona.

O encargado de organizar a velada en Santiago foi Máximo de la Riva.

Chegado o día e durante a representación, actuou un coro formado por máis de vinte rapazas e a orquestra de Capilla da catedral.

Aparte do citado “apropósito” e representación coral, houbo outros programas, entre eles, un bonito e ocorrente diálogo titulado “Un conto”, orixinal de Barreiro, que representaron coa vestimenta clásica de “esterqueiros”, o estudante de dereito Hipólito Reguenga “Tío Pedro” (“cuyo arte puro, elegante, seméjase más el de un cómico avezado a tales lides que el de un buen aficionado”) e Castelao (“todo enxebre, extremó, si esto puede ser, su enxebrismo”), quen, durante o acto, executou diversas caricaturas, sendo moi aplaudido.

A prensa de Compostela recolle así o acontecemento, e as ocorrencias do mozo rianxeiro:

“Un paduano a quien no dejan entrar en el teatro. Castelao se caracteriza de gallego y nadie le conoce...

La función de anoche constituyó un acontecimiento para Santiago.

Baste decir que no se habla de otra cosa.

Se comenta un incidente graciosísimo ocurrido a Castelao.

El genial caricaturista tomó parte en un diálogo con Reguenga.

Ambos jóvenes aparecen vestidos de esterqueiros del país.

Castelao se había caracterizado tan bien que nadie le conocía.

Su papel empezaba con una entrada por el patio de butacas.

Algunos chuscos previnieron al acomodador de que un aldeano se había empeñado en entrar hasta las butacas para ver la función y que convenía impedirle el paso.

Un momento después, Castelao entraba en el teatro haciendo un ruido tremendo con sus enormes zuecos.

Y el acomodador le salió al paso, impidiéndole entrar en la sala.

Castelao forcejeaba en vano para desasirse del empleado del teatro.

La escena fue graciosísima y pasará a la historia teatral compostelana.

Cuando entró Castelao en aquella traza entre el público distinguido que ocupaba las butacas nadie sabía quien era.

Ni sus mismos padres, que estaban allí, le conocían.

Castelao puso una manzana sobre el hombro de su asustado progenitor, que miraba con asombro al paduano y le dijo:

-Meu pai; son o seu fillo.

La escena fue saladísima »

As actuacións proseguirán por outras localidades, como Caldas de Reis e Pontevedra, onde unha xunta de damas “se encargarán de todo lo relacionado con el festival”.

¿LEVABA RAZÓN O CONCELLO DE RIANXO AO QUERER DERRIBAR O HÓRREO QUE O PAI DE CASTELAO LEVANTARA SEN AUTORIZACIÓN, EN 1919?.

Por Xosé Comoxo

En 1919, pouco despois da terrible gripe de 1918, que causou tantas mortes na vila rianxeira, aconteceu un feito que saltou á prensa madrileña e galega: o Concello de Rianxo tratara de derribar un hórreo que o pai de Castelao edificara, sen permiso, dentro dunha finca da súa propiedade (pero a moi pouca distancia da linde do camiño principal de Fincheira), sen conseguilo grazas ás protestas da veciñanza.

O tema é ese: o pai de Castelao, ao non pedir a correspondente autorización municipal, qué quixo demostrar?; non actuou de forma prepotente?; pensaría que estaba exento desa obriga, cando todo veciño debía cumprir?

Sen dúbida, detrás de todo estaban as inimizades políticas dos dous bandos imperantes.

Os feitos deben ser xulgados por vostedes á vista das versións seguintes:

Visión da alcaldía:

Na sesión ordinaria do Concello de Rianxo de 19 de xuño de 1919, o alcalde Manuel Pérez comunícalle aos rexedores que Mariano Rodríguez Dios (pai de Castelao) tomara a liberdade de construír un hórreo a "orilla de la calle principal de Fincheira" sen ter o oportuno permiso do Consistorio. Por ese motivo tivera que tomar a decisión de suspender a obra "tan luego tuvo conocimiento de ella".

Visto o informe da comisión de obras e da policía urbana, e considerando que Rodríguez Dios non pedira a correspondente autorización, entre outras consideracións (o emprazamento era lugar de tránsito da veciñanza da parroquia de Leiro, coa agravante de que por ese vial estaba proxectado o camiño veciñal "recientemente concursado por este Ayuntamiento con subvención del Estado"; ademais, "esta clase de artefactos situado a la par de los caminos públicos resultan de un pésimo efecto al ornato público", e incluso interrompe a alineación xeral de construción de edificios habitables), os concelleiros acordan por unanimidade que "se proceda a la demolición del repetido granero imponiendo a Don Mariano Rodríguez Dios la multa de quince pesetas". Acordo que lle foi comunicado ao interesado.

Neses intres o Concello apura os trámites, diante do Ministro de Fomento, para que o camiño que vai do Hospital a Quintáns-Isorna (onde está precisamente o hórreo) "se considere incluido en el 3º concurso" verificado o 31 de agosto do ano anterior. A subvención agora corre presa nas dependencias municipais...

O gobernador civil, con fecha 1 de Agosto, confirma "en todas sus partes" o acordo tomado polo Concello no referente ao derribo do hórreo "construido sin autorización" e a multa de 15 pesetas, e autoriza con amplas facultades ao alcalde para ditar as providencias necesarias "hasta llevar a cado dicho derribo".

Visión de Castelao:

Castelao alude no xornal El Sol, que o hórreo estaba situado dentro dunha finca cerrada propiedade da familia (nada di da falta de permiso). Unha vez rematada a construción, despois de dous meses de traballos, o Concello acorda impoñerlle unha multa, e “ordenándole la demolición del hórreo, alegando, entre otras razones sin fundamento legal, que “esta clase de artefactos, situados a la faz (¿par?) de los caminos, resulta de un pésimo gusto al ornato”.

Que o derribo proposto polo Concello fora evitado polo pobo enteiro que se botou á rúa para protestar por tal decisión, “viendo las autoridades que no sería posible realizar el derribo sin que allí ocurriesen desgracias...”

Segundo Castelao: “Es necesario estar desprovisto de toda sensibilidad para planear y ejecutar esta clase de atropellos. Un hórreo, en verdad, nada vale; es una cosa insignificante si se compara con la vida de un hombre. Pero el hecho de que el ciudadano no pueda vivir amparado por las leyes es de una importancia enorme”.

FAUSTINO REY ROMERO: ¡SPES NOSTRA, SALVE!

Por Xosé Comoxo

Cando Faustino escribe esta poesía (¡SPES NOSTRA, SALVE!) , contaba con 19 anos, e dende a súa parroquia de Isorna-Rianxo, comezaba a enviar pequenos traballos á prensa de Compostela; por exemplo "Con flores a María" (ademais da poesía). Nesas datas lía aos máis insignes mestres da fala; por exemplo ao ilustre José Lesta Meis, e a súa obra "Manecho o da rúa". Son intres nos que se preguntaba "¿Por qué yo, como el héroe de la novela, no correspondía a mi vocación literaria? ¿para qué leí lo más granado de nuestra literatura castellana y gallega?, chegando á conclusión de que lendo aos mestres ía sacar en limpo, "amén de otros provechos, el de una esmerada y primorosa formación literaria". No medio desas cavilacións, intentará buscar un tema para acometelo, "pluma en ristre". É aquí a orixe da súa primeira publicación en prosa, "puesto que en verso ya publiqué otra de reducidas dimensiones, titulada "Un día de Difuntos":

"María, madre mía: Yo te pido que protejas a España y a toda la humanidad y a mí me lleves de la mano en mi peregrinación por este valle de lágrimas.
Te hago asimismo ofrenda de mi pluma al consagrarte mi primera publicación, y hoy, oh madre mía, que antes de que escriba una sola línea contra la religión católica, apostólica y romana, a la que me honro en pertenecer, que se seque mi brazo derecho y el cerebro que diete tamaños dislates”


¡SPES NOSTRA, SALVE!

Dalle, ouh Deus, a iste meu inteleuto
un chisquiño da túa sabencia;
fai que a musa se mostre ispirada
pra gabanza da túa Nai Tenra.
N'os meus beizos ponme
dolcísemas pregas,
para que a cotío,
dend'e eiquí d'a terra
ll'as mande aló ó Ceo
onde a muller bélida
compracida m'escoita y'en troques
un asento n'a Groria me dea.
Os que camiñanos
envoltos n'a brétema
de mouras tristuras,
de coitas e penas,
coal potente faro,
Virxen, alumea.
Á veira d'o leito
n'a hora derradeira,
garimosa dirásll'o doente
qu'a dór amarguea,
en eterna dita,
en ventura eterna,
n'o Ceu trocarase
onde se acha inteira,
pois eiquí sempre está misturada
de bágoas, de penas...
...

Spes Nostra, Salve!
Salva ós fillos d'Eva!

Faustino Rey Romero, 1940

OS AMIGOS CON NUCO O DÍA DA SÚA MOSTRA (PORTO DO SON)

AS ESCULTURAS DE NUCO SAEN DE RIANXIÑO

Xosé Comoxo

Efectivamente, algunhas esculturas do rianxeiro NUCO, que el conserva no seu Museo de Rianxiño, van ser levadas ao Porto do Son, para ser expostas ao público na Casa de Cultura daquela entrañable vila mariñeira, desde o venres, 14 de outubro, a partir das 20,30 horas.

Alí nos encontraremos algúns amigos rianxeiros, e foráneos, para acompañar a NUCO nesta súa inauguración, e, como ben di o autor, serán bos momentos para conversar. Sen dúbida, todo “ten boa pinta”. Nesta ocasión e por motivos de transporte e escaseza de tarimas, NUCO exporá figuras máis ben miúdas, da súa última produción.

Está contento de que a mostra caia no outono, e recoméndame que, no caso de facer algún día unha exposición de pintura, o faga tamén neste tempo. Curiosamente, Nuco está a pensar en que así os rapaces das escolas, e como non o mundo da cultura, están máis activos e posiblemente terán máis ocasións para acercarse ata a Casa de Cultura de Porto do Son; "para os veraneantes, o verán é para ir á praia, e non se pode pensar nelas á hora de preparar unha mostra artística". Como se ve, NUCO está máis preocupado polas visitas dos rapaces, que nas posibles vendas... Sen dúbida, na xuventude está o futuro, e non só o da escultura, tamén o da pintura, e así o recoñece o amigo escultor.

Saúdos e sorte.

RIANXO: "PEPINA TAYOYA" In Memoriam (Manuel Antonio, 1925)

UN LUNS DE FÚTBOL, DE 1936: RIANJO F.C.3-VILLANUEVA F.C.1

PANCHO MARTÍNEZ: mensaxeiro no alén

Por José Manuel Romero Iglesias

(Do libro-revista da GUADALUPE-2011)

Na noite silandeira entre as amigas bamboliñas

sen público, sen adeuses, sen ningunha despedida,

baixa suave, coma o suave voar das anduriñas

o desourentado pano do teatro da vida,

o destino incongruente atenázalle o corazón

e Pancho atravesa o umbral ata outra amañecida,

mais de súpeto soan aplausos e levántase o telón.

O elenco imaxinario que Pancho reverdeceu

aplaude posto en pé, o seu novo Director,

son personaxes universais, pro rianxeiros de seu,

O Garreante, Ramonciño, Sabela e o bailador,

Sinforosa, Don Miguel, Matapitos e Pimpinela,

pervivirán cos Rianxeiros, con Don Saturio e tamén Lela,

mentres bulan no maxín dun Barbeiro Soñador.

Pancho sube as táboas e fai outra vez de actor,

como fixo en Almagro, en Lisboa, no Romea ou no Español,

Familia, veciños, compañeiros, eu sigo co mesmo ardor

que puxen escribindo no meu exiguo cartafol,

levando con orgullo ser galego e rianxeiro

agora en singraduras ata mais alén do sol

pero este xoves (de Guadalupe) vereivos no Feirón Mariñeiro.

Pandereteiras do grupo " Vai de Roda " .

A VIRXE DE GUADALUPE RIANXEIRA

Xosé Comoxo, desde Rianxo

NESTES DÍAS CHUVIOSOS DA GUADALUPE, QUEREMOS SAUDAR AOS RIANXEIROS TODOS, ESTÉN ONDE ESTÉN, E DESEXARLLES O MELLOR. BOAS FESTAS

O CREGO DON VALENTÍN LOSADA VÁZQUEZ: BREVES NOTAS BIOGRÁFICAS

Por Xosé Comoxo

Valentín Losada, fillo de José Losada Caamaño (falecido en 1910) e Manuela Vázquez (de Araújo) Seco, é bautizado en Rianxo o 6 de decembro de 1874; exercen de padriños Gregorio Sánchez Triñanes (natural de Boiro) e a súa dona María Vázquez Seco (casados en setembro de 1871), tíos do rapaz e pais de Purificación Sánchez (quen casou con Ramón Pérez, en novembro de 1898, e foron pais do poeta do mar Manuel Antonio).

O neno, despois de asistir á escola da vila, ingresa no Seminario Conciliar de Compostela, onde remata a carreira de Teoloxía, en 1898. Máis tarde, obterá o título de doutor en Dereito Canónico.

Unha vez ordenado sacerdote, é destinado a Pontevedra para facerse cargo das cátedras de Relixión e Historia Sagrada, no Instituto e Escola Normal. Exerce de coadxutor na parroquia de San Bartolomeu, da mesma capital. Posteriormente, en 1903, e mediante concurso para prover curatos vacantes na Arquidiocese, obtén a parroquia de Cangas.

Desde mediados de xaneiro de 1905, está de “coadjutor in capite”, na vila canguesa, quedando de ecónomo ao morrer o crego José Martínez. En decembro do mesmo ano, a corporación municipal de Cangas solicita do Cardeal de Santiago, Martín de Herrera, que Valentín fose nomeado párroco en propiedade, ao que accedeu despois do concurso de curatos de 1910.

En 1911, predica en Rianxo, durante a misa maior da Virxe de Guadalupe. En agosto de 1912, tamén está predicando na misa da Virxe da Peregrina, en Pontevedra.

De vez en cando, recibe a visita do fillo de súa prima Purificación Sánchez, Manuel Antonio (futuro poeta), e pasa con el algúns días con vistas de cursar a carreira de crego, o que non era do agrado do rapaz, segundo lle indica por carta a súa nai: “Querida mamá: Yo me encuentro aquí en Cangas desde el 7 de octubre, pero me marcho a Padrón para Santa Cecilia, porque no quiero ser cura. Recuerdos de todos...”.

Nos comezos de xaneiro de 1926, o crego pasou por unha grave enfermidade, da que saíu ben.

No concurso de 1929, despois de acadar a nota suprema, é designado para rexentar as parroquias de Santa Susana e San Frutuosa, en Santiago, onde toma posesión o 23 de outubro de 1930. “Nuestro querido amigo el nuevo párroco de San Fructuoso y Santa Susana, don Valentín Losada nos comunica haberse posesionado del cargo” (El Compostelano, 24-12-1930). Nesas datas é cando o Concello de Cangas o nomea Fillo Adoptivo.

“Esta mañana se celebró fiesta religiosa en la iglesia de San Fructuoso; la Misa cantada estuvo a cargo del nuevo párroco don Valentín Losada Vázquez” (El Compostelano, 16-12-1930)

En xaneiro de 1931, os fregueses de Cangas, como mostra de cariño ao que fora seu crego durante 26 anos, agora en Santa Susana, despois dunha subscrición popular ofrécenlle un cáliz, construído pola ourivaría de Augusto Otero, con expresiva dedicatoria e os escudos da vila e parroquia incrustados nel: “Será entregado ese día (14 de febrero) por ser en el que celebra su fiesta onomástica el homenajeado”.

Asiste á misa solemne da Virxe de Guadalupe de 1931, na que predicará.

En setembro de 1933, predica na misa da Virxe dos Dolores, na parroquia de Sorribas-Rois. En decembro, preside, en representación do Clero, o enterro de Rodríguez Cadarso.

Comezada a guerra civil, mostrará unha inusitada devoción polos de Franco. Estando en Rianxo, asiste a diversas celebracións por algunha toma dunha capital; tamén se ve nas arengas que daban os falanxistas desde o balcón do Concello, onde chegou a exclamar, moi alegremente ¡Viva la muerte! (quizais copiando a Millán Astray). En outubro de 1936, participa nunha doazón, con 10 pesetas, para as Milicias de Falanxe, de Rianxo; e con 100 pesetas, para as forzas armadas de Franco (Faro de Vigo, 9-9-1936). En marzo de 1937, dá un donativo, de 10 pesetas, para os heroicos soldados que loitaban en Asturias...

Como elocuente orador que era, e atendendo aos desexos dos seus antigos fregueses, acode a Cangas para predicar na solemnidade da Inmaculada e na de Santa Lucía. Alí sorpréndeo a morte, o 19 de decembro de 1937, aos 63 anos.

Nas súas parroquias de Santa Susana e San Fructuoso, de Santiago, a noticia causou unha gran tristeza “puesto que todos los fieles tenían un aprecio grande al buen párroco, por su labor al frente de las mismas, en las que propagó e intensificó el culto a la Stma Virgen del Pilar en su capilla de Santa Susana, y demostró gran interés por las asociaciones religiosas”.

Contaba con infinidade de simpatías e afecto “pues su carácter afabilísimo rebosante de bondad lo ha puesto de manifiesto en todo momento, lo mismo que sus grandes sentimientos de conmiseración hacia el prójimo desvalido”.

Foi enterrado ao lado de súa nai, no cemiterio de Cangas.

O concello daquela vila faise cargo dos gastos causados pola súa enfermidade e enterro. “El cadáver estuvo expuesto en casa del Sr. Boullosa, gran amigo del extinto, y fue visitado por los vecinos de esa villa y sus contornos que rezaban ante él el Santo Rosario”. O paso do cadáver polas rúas, camiño do cemiterio, resultou unha verdadeira manifestación de sentimento, que o pobo en masa despedía coa frase de “padre de los pobres”.

Ao enterro asistiron diversas asociacións relixiosas da parroquia, figurando as bandeiras da Asociación Nocturna e da Juventud de Acción Católica masculina, así como a Sección Feminina, de Santa Susana. Estiveron presentes o crego rianxeiro don José Benito Fariño, e o de Asados, don Plácido Silva; tamén o sochantre de Iria e seu parente, don José Sánchez Vázquez; así como Antonio Losada Rodríguez, José Martínez, e bastantes amigos máis.

“El párroco de Santa Susana habíase captado en nuestra ciudad (Santiago) enormes simpatías y grande copia de admiraciones por lo cristiano de su gestión y sus dotes de organizador de juventudes católicas, catequísticas, de acción social, etc y por sus dotes de orador y de publicista” (El Pueblo Gallego, 21-12-1937)

Un ano despois, a corporación de Cangas, dedícalle o seu nome á rúa onde falecera, e réndelle unha homenaxe póstuma, á que asiste o pobo en xeral, diversas xerarquías falanxistas, e, en representación da familia, o sochantre de Iria don José Sánchez:

“Sobre la tumba del llorado párroco se depositarán flores por los niños de las escuelas, de la Catequesis, que fundo hace años el finado, Asociaciones religiosas y pueblo en general, pues todos sus feligreses se disponen a dedicarle una flor, en prueba de admiración y cariño a su infatigable labor religiosa y social, cuyo recuerdo perdurará siempre entre los cangueses”

HOMENAXE A FAUSTINO REY ROMERO

Acabamos de recibir unha agradable sorpresa: A concellería de cultura, educación e participación veciñal, do Consistorio de TOMIÑO, organiza unhas conferencias e unha exposición fotográfica sobre Faustino Rey Romero, para o vindeiro 17 de abril. As conferencias estarán a cargo do rianxeiro, Xosé Ricardo Losada, estudoso do “poeta dos melros”. Terán lugar na casa dos mestres en Amorín para as 11.00 horas e na casa veciñal de Currás para as 19.30h.

Parabéns a todos.

MANUEL ANTONIO, O POETA DO MAR, XA TEN MUSEO EN RIANXO

Por Comoxo

Este domingo, 27 de marzo, a prensa fíxose eco dunha noticia que debe alegrar a todos, especialmente aos rianxeiros: a inauguración da casa museo do poeta Manuel Antonio.

Neste intre, debemos agradecerlle a Pedro Piñeiro que fixera realidade o que tanto se anhelaba no pobo; tamén a Carmucha Domínguez Pérez, por non poñer ningún tipo de impedimento para que a casa albergara o legado do seu parente, que ela mesma axudou a incrementar coas súas doazóns.  

Quixera recordar agora, o acontecido en abril de 1956, cando Manuel Antonio era descoñecido para unha gran maioría, menos para un grupiño de amigos (Borobó, Rogelio Pérez, García Sabell, Máximo Sar...). Eles foron os que se achegaron a unha casiña, situada no Campo da vila, hoxe aínda en pe, que habitara o poeta e súa nai, dona Pura Sánchez, para tentar coller o seu legado e salvalo da “queima”. E lográrono, sen dúbida. 

Nada máis entrar, atoparon diversos manuscritos “especialmente cartas, de las que guardaba celosamente el borrador. Los hallazgos se suceden sin interrupción: textos literarios inéditos; otros que prueban la paternidad de escritos aparecidos en la prensa sin firma alguna; libros dedicados a Manuel Antonio, con cuyos autores sostuvo en vida estrecho contacto. Hallamos también objetos de uso personal de patético valor: varias pipas; la maquinilla de afeitar con su provisión de cuchillas, ahora arcaicas; cuchillos marineros y... ¡aún algunas de las medicinas con las que inútilmente de intentó atajar su mal!”

Segundo Máximo Sar, “Manuel Antonio tenía pasión de coleccionista. Coleccionaba sellos y, en su época juvenil, reunía cromos y tapas de cajas de fósforos que, dicho sea de paso, eran de mejor gusto que las que circulan hoy en día. Realmente hay que agradecer a la madre del poeta la cuidadosa conservación de todos estos objetos que de tanta utilidad serán al Dr. García Sabell para la reconstrucción del cuadro psicológico”.

De Rianxo foron á casa de dona Pura Sánchez, neses intres algo enferma, que posuía na Trabanca de Abaixo-Padrón. Alí atoparon “entre otras muchas cosas nada menos que una libreta de poemas inéditos”.

Á noitiña iniciaron o regreso, “no sin antes haber calculado Borobó la indecible sorpresa de los futuros investigadores del poeta de Rianxo, el día que comprueben haber alcanzado un terreno en el que las posibilidades de exploración fueron totalmente agotadas. Ahora tiene la palabra García Sabell”

(Tras las huellas de Manuel Antonio. Por Máximo Sar. La Noche, 21-4-1956).

NESTE 7 DE XANEIRO, O NOSO RECORDO ESTÁ CON CASTELAO

Comoxo

"A longura das súas magoantes horas tivo fin. Ollámolo saír da camilla coa testa vendada, cos ollos pechados e a face serea. Parecía estar a durmir tranquilo. Á súa beira, co corazón tronzado, corredor adiante, baixaba no ascensor dende o 4º ao 2º piso, e novamente corredor adiante hastra a súa habitación n. 203... Alí Virxinia, ¡esposa e "mater doorosa"!...
(...) Os días 5 e 6, inda que sin recobrar o conocimento, presentaba un estado xeral que era o normal e lóxico nunha operación desa cras, e cabía a reacción pronosticada. Mais, o día 7 pola mañán, xa os médicos deron craras mostras de inquedanza, e no enfermo notábanse alarmantes siños de fadiga..."
(...) Deseguida voltou a agravárese e comezou a súa agunía. Minutos denantes das once da noite cravouse fondamente, nos que estabamos presentes, o seu derradeiro salaio ¡Castelao fórasenos pra entrar na inmortalidade!"
(xaneiro, 1950)

RICARD BOADELLA UN VIOLONCHELISTA CATALÁN NO CAMPO DE CONCENTRACIÓN DE RIANXO

Xosé Comoxo

Ricard Boadella, nace en Barcelona en 1912, onde se formou musicalmente. Foi discípulo de Enric Morera na Escola Municipal de Música (Conservatorio Superior) nas clases preparatorias de composición, pero desde moi mozo sentiu predilección polo violonchelo, co que non tardou en distinguirse, guiado por Gaspar Cassadó, de quen foi discípulo predilecto. Simultaneamente ampliou os seus estudos en Alemania, na Hochschule de Berlín, cidade na que debutou aos 18 anos, iniciando así unha carreira chea de bos augurios que se confirmaron, aínda que despois e durante unha boa parte da súa vida tivo que loitar para destacar entre os concertistas da súa xeración.

“Sus armas eran una dicción de gran densidad romántica y un sonido siempre impregnado de “charme” y de expresividad lírica, sin dejar nunca que el violonchelo perdiera su característico acento robusto y enérgico”

Durante a guerra civil foi apresado polas forzas militares de Franco e trasladado ao campo de concentración de Rianxo (A Coruña), creado en novembro de 1937, onde deu mostras da súa habilidade co violonchelo. Foron infinitas as súas actuacións (ás veces formando dúo, co virtuoso tenor don José Sánchez, crego de Santa María de Iria, ou trío co organista José Pérez) tanto no citado campo como na igrexa parroquial de Santa Columba.

Rematada a contenda, regresou á súa Barcelona natal. Nos infelices 40 foille confiado polo pai Antonio Massana o estreo do seu Concerto que a Orquestra Municipal incluíu nos seus programas dirixidos por Toldrá. A obra obtivo unha acollida adversa, pero todos recoñeceron en Boadella un solista de extraordinario mérito dadas as dificultades da partitura.

Chegou a levar a dirección artística dos ciclos de concertos “Tardes Musicales” que organiza María Solanich, primeiro no Palau e despois na sala do Colexio de Avogados. Esta xenerosa aventura a favor do fomento da música de cámara prolongouse ao longo de 25 anos e foi unha obra de verdadeiro mecenado sostida “contra viento y marea” ata 1973.

Nese tempo Boadella saía ao estranxeiro a celebrar concertos (Italia, Francia, Grecua, Hungría...), incluso ao Japón, India e Filipinas.

No verán de 1975 estivo en Santander, onde actuou como secretario do Concurso Internacional de Piano alí convocado. Naquela cidade sufriu unha grave caída fortuíta da que se recuperou en parte, pero foi o comezo dunha doenza que se lle complicou irreversiblemente ata producirlle a morte en outubro de 1977.

ARCOS MOLDES BEN MERECE UN MONUMENTO EN RIANXO

Xosé Comoxo

No mes de decembro de 1944, fai agora 66 anos, morría na rúa do Hospital de Rianxo, un home bo e xeneroso, toda unha institución no mundo da cultura rianxeira; trátase de Don José Arcos Moldes.

Nacera en Santa María de Curro, e de rapaz asentárase cos pais en Rianxo para facerse cargo dunha herdanza que lles deixara un parente crego. Despois de pasar polo Seminario de Compostela, marchou a Barcelona para ampliar os seus estudos mercantís, regresando en 1891. A partir dese ano, comeza o seu labor educativo na vila, que non abandonará ata a súa vellez.

Ese labor abarcou un sen fin de campos. Fundou diversas rondallas e comparsas, coa finalidade de que a xuventude mariñeira non fora tanto ás tabernas e se interesara pola cultura. Foi un grande impulsor do xornalismo local, e logrou sacar á rúa un feixe de xornais: “El Censor”, “La Defensa”, “El Barbero municipal” (este coa axuda da conservadora “Casa Mariano”, que loitaba politicamente contra os liberais da “Casa Varela”) e “La Justicia”. Chegou a crear diversas sociedades culturais, a primeira delas de nome “Bretón”.

Sen dúbida, o seu quefacer máis meritorio foi o de ensinar, de maneira gratuíta, a diversas xeracións de rianxeiros, especialmente aos adultos. Mostrouse fachendoso diso e da “abundante colleita acadada”, se ben, de todo saíu moi mal parado economicamente.

Participou nas liortas mariñeiras de comezos do século XX, contra as artes de pesca foráneas. Redactou varios regulamentos de sociedades mariñeiras e piñeiras.

Como resultado de todo, especialmente polo seu desinterese monetario, na súa vellez pasou unha grande penuria. Os rianxeiros déronse conta de todo, pero as calamidades da posguerra castigaron a case todos por igual.

Foi tanto o ben cultural realizado en Rianxo, que aínda hoxe, despois de tantos anos do seu falecemento, a súa personalidade é recordada con agarimo por parte de todos, moi especialmente pola xente de certa idade. Este home ben merece un monumento na vila.

ANTONIO VALLADARES DE SOTOMAYOR: un poeta, xornalista e autor dramático rianxeiro do século XVIII

Xosé Comoxo

De cando en vez, os que andamos a remexer nos vellos papeis, atopámonos inesperadamente con algúns textos que nos enchen de alegría. Soen ser notas que nos amplían o coñecemento respecto de algo no que estamos interesados, referido sempre a Rianxo e aos rianxeiros.

Iso mesmo tamén acontece en Internet. A sorpresa foi grande ao descubrir que Rianxo contaba cun novo fillo ilustre no campo das letras. Trátase de Antonio Valladares de Sotomayor, nacido o 30 de xullo de 1737, posiblemente fillo do escribán Diego José Valladares. Aos 23 anos desprázase a Madrid, onde morre en 1820.

Foi poeta, xornalista e autor dramático do século XVIII.

Grazas ao investigador Jerónimo Herrera Navarro sóubose das orixes rianxeiras do poeta. Tamén el estudou a súa biografía despois dunha longa e exhaustiva investigación (Cuadernos para investigación de la literatura hispánica).

Membro da Sociedade Económica de Amigos do País de Osuna desde 1785. Como xornalista editou os 34 volumes do Semanario Erudito que comprende varias obras inéditas, críticas, morais, instrutivas, políticas, históricas, satíricas e xocosas dos mellores autores antigos e modernos (1787-1791), que foi continuado en 1816 no Nuevo Semanario Erudito. Comezou a escribir teatro para ganarse a vida en colaboración con José Ibáñez e José López de Sedano a finais da década dos setenta, e acada os seus primeiros éxitos no teatro nos oitenta, ata alcanzar máis dun cento de pezas dramáticas, incluídas traducións e refundicións. Asinou as súas obras con todo tipo de pseudónimos e anagramas. Entre 1797 e 1807 imprimiu os nove tomos dunha novela que alcanzou grande éxito, La Leandra. Neste xénero tamén se lle deben unhas Tertulias de invierno en Chinchón (1815-20). En 1804 consegue imprimir o Almacén de frutos literarios inéditos, prohibido por Godoy nada más saír. Foi un dos grandes escritores ilustrados.

As súas obras dramáticas que tiveron unha grande aceptación popular, pese aos dicterios que contra elas lanzaron os menos exitosos e elitistas dramaturgos e comediógrafos neoclásicos, en particular Juan Pablo Forner e Leandro Fernández de Moratín, que vían nel ao máis representativo autor da chamada escola de Luciano Francisco Comella. Os primeiros románticos tiveron sen embargo del unha idea moi diferente e, por exemplo, Ramón Mesonero Romanos chamouno “hombre de bastante erudición y buen gusto”. En efecto, difundiu a ideoloxía da Ilustración e a estética neoclásica entre o pobo. Outras obras súas son: Vida interior de Felipe II, 1788; Historia de la isla de Puerto Rico, 1788; os catro tomos de Tertulias de invierno en Chinchón (1815-20) e La verdad como es en sí, o razones que convencen de la falsa y equívoca expresión que asienta que “peca mortalmente el que hace comedias o concurre a ellas”, (impreso en Madrid e reimpreso en Orihuela en 1815), folleto que foi denunciado á Inquisición e procesado, pero non prohibido.

Entre los xéneros que cultivou no seu teatro está a comedia heroica (Defensa de La Coruña por la heroica María Pita, 1784); a comedia de maxia con El mágico del Mogol (representada en 1782); a comedia sentimental, chamada polos franceses “comedie larmoyante”, con pezas como La Cándida (estreada en 1781). Obtivo no pouco éxito como sainetista con pezas como El español afrancesado, de 1777; Los caldereros, de 1780; Boda a la moda (1782); Cómicos de repente (1782) e El tonto alcalde discreto, (1820), entre outros numerosos títulos.

Traduciu obras de Gresset, Mercier Fenouillot de Falbaire e, sobre todo, Goldoni. Versionou tamén El delincuente honrado de Gaspar Melchor de Jovellanos.

EDUARDO DIESTE GONZÁLEZ

X.Comoxo

Nace o 14 de novembro de 1881 en Rocha-Uruguai, fillo de Eladio Dieste e Olegaria González. En 1888 a familia trasládase a Pontevedra, onde residen durante seis anos, ata que marchan a Rianxo (Coruña) en 1894. Entre 1893 e 1901, cursa estudos no Seminario Conciliar de Santiago. En 1904 abandona o seminario para ingresar na facultade de Filosofía e Letras.

En 1910, o Concello de Rianxo, facendo caso omiso da súa nacionalidade, coa explicación que veremos, en sesión celebrada o 11 de agosto, acorda declaralo "soldado" e incluílo no recrutamento dese ano.

Eduardo entendeu que o seu alistamento fora debido a "enemistades políticas con su familia". Eran momentos de loitas políticas moi duras entre o bando conservador, ao cal pertencía a familia Dieste, e os liberais que dominaban o Consistorio rianxeiro. O propio Eduardo fundou, xunto con Castelao, Arcos, Rañó e Rey Baltar o periódico El Barbero Municipal (1910-1914), do que era director literario, para defender os intereses conservadores locais, oposto ao cacique liberal Manuel Viturro Posse.

Nesas datas, segundo o Concello, Eduardo adquire a nacionalidade española por residir en Rianxo cos seus pais "pasa de 15 años, haciéndose inscribir en el Padrón de vecindad de los años 1895, 1899 y 1905 (...); acreditándo hallarse inscrito en las listas electorales desde el año 1909 (...); haber disfrutado desde el 2º semestre de 1905 al 1º de 1908 la pensión de 1500 pesetas a razón de 250 cada semestre, concedida por la Excma. Diputación Provincial para cursar sus estudios en la Escuela de Veterinaria de Santiago, gracia que solo se otorga a los vecinos de la provincia e hijos de vecinos y domiciliados como españoles").

En 1911 regresa a Uruguai e será animador do grupo poético Asociación Teseo (un movemento intelectual que nace no café Tupí Nambá).

En 1927, comeza a súa carreira diplomática, como cónsul do Uruguai en Londres. En 1931 é destinado a España desempeñando o mesmo cargo en Bilbao, Cádiz e Madrid (nesa capital funda a revista P.A.N., e publica a súa obra Buscón Poeta y su Teatro, e posteriormente Teseo).

A comezos da guerra civil dimite do seu cargo de diplomático, tras a ruptura, por decisión do goberno uruguaio, das relacións diplomáticas entre Uruguai e España. Retorna á súa actividade consular en San Francisco (1943-1952), e posteriormente en Nova York (1952-1953) e Chile (1953-1954).

Eduardo morre en Chile, o 2 de setembro de 1954.

Publicara: “Leyendas de la música” (Madrid, 1911), “Buscón poeta y su teatro” (Madrid, 1933), “Buscón poeta. Recorrido espiritual y novelesco del mundo” (Emecé editores, 1942) e “Teatro del Buscón” (Bos Aires, 1947). Outras obras súas son: “Teseo: discusión estética y ejemplo” (Montevideo, 1923), “Teseo: crítica de arte” (1925), “Teseo: crítica literaria” (Montevideo, 1930), etc.

RAMON RODRÍGUEZ VARELA "CURUXÁS": Asalto ás minas de San Finx-Lousame

Por X. Comoxo

Ramón Rodríguez Varela, coñecido como "Curuxás", traballou de mineiro en San Finx (Vilacova-Lousame), onde se afiliou ao sindicato CNT de Lousame. Ao producirse a guerra civil e despois dos acontecementos vividos na zona, viuse na necesidade de fuxir, como a maioría dos compañeiros, ao monte.

O 14 de abril de 1937, sobre as tres menos cuarto, asaltou as oficinas da empresa mineira. O relato do acontecido atopámolo nos documentos do proceso militar seguido contra el, que para no arquivo Rexional Militar do Noroeste-Ferrol

Aconteceu da seguinte maneira.

Mentres o esperaban dous ou tres compañeiros no alto do monte, "Curuxás" entra só e con bastante tranquilidade nas dependencias da mina, incluso falou un momento cos obreiros que ían cobrar o xornal "diciéndoles que se marchasen, como así lo hicieron".

"Encañonando con una pistola al cajero Don Pedro Martín Peaux y empleado Antonio Real Gay, obligó a abrir la caja de caudales al primero y a extraer la cantidad de 7.163,96 céntimos y ciento cincuenta balas de rifle, que en ella se guardaba, al segundo, de lo que se apropió, huyendo seguidamente".

Despois do roubo, ao marchar, deu un grito de "viva el comunismo libertario y otro de viva la República, marchándose hacia el monte sin que nadie le estorbase por no tener armas", segundo relatou o electricista José Servia Villaverde, onde estaban "tres sujetos que iban hacia unas peñas en la que había una bandera de pequeño tamaño".

Antonio Real, de 25 anos, garda da mina, declara que estando na oficina en compañía do caixeiro Pedro Martín a "repartir por la ventanilla la liquidación de jornales de los obreros para después estos cobrar devolviendo tales documentos firmados y de improviso abrieron la puerta del local viendo penetrar a Ramón Rodríguez Varela, sujeto que había prestado sus servicios en la mina y huido a partir del Movimiento Nacional por ser elemento destacado del sindicato minero quien empuñando una pistola en la mano derecha dijo: "nadie se mueva" y "arriba las manos" e inmediatamente ordenó al cajero que abriese la caja lo que así verificó siempre encañonado por el Varela que dirigiéndose después al dicente le intimó para que sacase el dinero que hubiese en la caja de caudales y lo depositase sobre la mesa operación que el que habla se vio obligado a realizar. Que en la caja había unos paquetes de monedas de cobre y otros de plata diciendo el Varela que no quería llevar monedas de cobre (...) Que además del dinero robó ciento cincuenta balas de rifle que se guardaban en la caja".

Segundo Andreoleti, encargado das minas:

"(...) y a bastante distancia en el monte vio a un individuo que cree era Varela el cual miraba con unos prismáticos y el declarante se escondió en una robleda viendo como Varela seguía hacia el monte en donde se reunió con dos individuos más que le aguardaban (...) Y cree desde luego que alguien de los que trabajan en la mina estaba de acuerdo con Varela ya que sabía era día de pago por darse el caso de que anteayer vino a Noya el cajero a buscar dinero y como tuviese dificultades para encontrar plata no regresó hasta las seis de la tarde por lo que tuvo que dejar para hoy el pago de los jornales. Que concretamente no sospecha de nadie pero la verdad es que pocos de los trabajadores tienen la confianza del declarante, y casi todos ellos se ausentaron al llegar Varela y decirles que se retirasen. Que en la mañana de hoy José Servia manifestó al dicente que Varela llegó a las oficinas cuando estaban cerradas y como pretendiese abrir la puerta el guarda Antonio Real le dijo que deseaba contestándole que quería hablar con D. Pedro Martín que a la sazón se hallaba comiendo. Que el propio Servia al ir hacia las oficinas el Sr. Martín le dijo lo que pasaba a lo que no dio crédito siguiendo a las oficinas y fue poco después cuando Varela realizó el robo por lo que si el Sr. Martín hubiese escapado y no hubiese penetrado en las oficinas se hubiese podido evitar el robo"

Reunión histórica en Rianxo

M.X.Blanco (La Voz de Galicia, Barbanza, 28-10-2010)

Dos escritores rianxeiros, Xesús Santos y Xosé Comoxo , volvieron a hacer tándem para sacar a la luz una interesante investigación sobre la historia de Rianxo, un libro con datos y testimonios sobre lo ocurrido en la localidad durante la Guerra Civil. La presentación del volumen tuvo lugar el pasado fin de semana, en un acto que contó con la asistencia del presidente de la Diputación coruñesa, Salvador Fernández Moreda , y del regidor local, Pedro Piñeiro Hermida .
No quisieron perderse el acto de presentación de Rianxo na súa historia. Consecuencias da Guerra Civil (1936-1939), parte de las personas que colaboraron con los autores aportando interesantes testimonios. Por el auditorio pasaron, por ejemplo, los Carnero, los Rodríguez Iglesias, Segismundo Zúñiga, Ánxela Silva, José Otero, José Antonio González y Pilar Fernández. También acudieron a la cita literaria la presidenta de O Faiado, Luisa López, que estuvo acompañada de Abelardo Soler, Ramiro Villoch, Tina Dieste y José Tembra .

Xunto con Xosé Comoxo, Santos ven de publicar un interesante traballo de investigación sobre o ocorrido na vila rianxeira no período 1936-1939

M.J.Blanco (La Voz de Galicia, Barbanza, 26-10-2010)


O vínculo entre Xesús Santos (Rianxo, 1936) e a Guerra Civil ven de lonxe. De feito, el defínese como un fillo daquel conflito bélico: «Non tiña gañas de nacer, non quería asomar a cabeza porque oía tiros». Despois, ao longo da infancia, os comentarios que escoitaba na casa e na aldea foron incrementando a súa curiosidade por unha loita que co tempo se convertería no eixo central do seu último libro, Rianxo na súa historia. Consecuencias da Guerra Civil (1936-1939) , escrito xunto con Xosé Comoxo.
-¿Como xurdiu a idea de escribir esta obra?
-A idea é antiga. A miña curiosidade polo tema comezou na infancia, cando oía falar de como os falanxistas rexistraran a nosa casa na procura de armas ou de como meu pai, que era do Partido Galeguista, fora castigado con traballos na estrada. Ademais, a xente falaba de asasinatos. Facíao coa boca pequena, pero provocaba que o meu interese fora en aumento. Logo atopei a Comoxo, que se interesou moito polo tema.
-Os dous publicaran con anterioridade outras obras sobre a historia de Rianxo pero, ¿como foi o proceso de elaboración desta?
-Eu xa empezara a buscar datos nos anos oitenta. Tiña entrevistas, notas e apuntes desorganizados. Cando Comoxo se incorporou ao traballo analizamos toda a documentación e decatámonos de que había testemuñas de primeira man, xente que de feito xa está morta.
-¿Cales son para vostede as testemuñas máis importantes?
-Unha das que máis impresión me causou foi a relacionada coa morte de Francisco López "Fontevella", de Taragoña, coñecido como Fontevella . Un dos seus fillos, xa falecido, contoume con todo detalle a historia da súa vida. Tamén hai declaracións dunha moza que traballaba na casa da nai de Andrés Dourado "Quinote", que lembra como lle romperon os brazos e as pernas. Hai historias moi dramáticas, de persoas que vivían agochadas, pero tamén outras de falanxistas que axudaban a escapar aos roxos e de gardas civís que avisaban das roldas.
-¿Cal foi a súa pretensión á hora de escribir este libro?
-Pretensións hai moitas, pero a básica é contar o ocorrido da forma máis neutral posible. Non queremos xulgar a ninguén, só clarificar a historia, sen rancor, sen colocar a ninguén na picota. O noso principal obxectivo foi o de facer unha exposición clara e ecuánime do que pasou na Guerra Civil en Rianxo.
-¿Cal foi o principal obstáculo co que se atoparon á hora de darlle forma a esta publicación?
-Sen dúbida, a de contrastar a información. Hai moitos disques sobre o ocorrido naquela época, pero como ninguén estaba alí é complicado chegar á verdade. Verificar os datos foi un traballo duro. Hai que ter en conta que ningún dos crimes cometidos foi denunciado e incluso nos atopamos con que, nas parroquias, algúns dos falecidos foron enterrados como descoñecidos. Algo similar ocorría nas autopsias, segundo as cales, todos morreran por hemorraxias internas ou paros cardíacos. Conseguir a información levounos moito tempo.
-E agora, ¿en que está a traballar?
-Pois ben, Comoxo e eu pretendemos concluír a triloxía sobre a historia de Rianxo. Hai un par de anos presentamos a primeira parte, sobre a República, agora vimos de sacar á luz a obra sobre a Guerra Civil e fáltanos un libro que trate a etapa franquista, no que xa estamos a traballar. O obxectivo é dar a coñecer o ocorrido na vila desde o 1940 ata as portas da etapa democrática.

Presentado el libro de Santos y Comoxo sobre las consecuencias de la Guerra Civil

Diario de Arousa, 24-10-2010

Xesús Santos y Xosé Comoxo presentaron el viernes, en un abarrotado auditorio municipal rianxeiro, su libro titulado “Rianxo na súa historia. Consecuencias da Guerra Civil (1936-1939)”. Los autores de la obra estuvieron acompañados en el acto por el presidente de la Diputación de A Coruña, Salvador Fernández Moreda, y el regidor, Pedro Piñeiro.
Moreda indicó que cuando el alcalde rianxeiro le propuso que la institución provincial editara este libro “non o dubidei nin un segundo, porque esta obra servirá para poñer na historia feitos que ocurriron e que foron ocultados durante moitos anos” y para recordar a quienes fueron víctimas de la represión. El presidente calificó la obra de “seria e ben documentada”, que no busca venganzas, ni revanchas, ni se califican conductas”. Reconoció la dificultad del trabajo por la escasez de documentos, ya que muchos desaparecieron de los archivos. Santos y Comoxo agradecieron el testimonio de las personas que vivieron aquella época “moitos dos cales xa non están”.

El presidente provincial calificó de obra seria y documentada la publicación de Santos y Comoxo

La Voz de Galicia, Barbanza, 24-10-2010

Tras la inauguración de las instalaciones deportivas, Moreda y Piñeiro asistieron a la presentación del libro Rianxo na súa historia, de los autores rianxeiros Xosé Comoxo y Xesús Santos, que también estuvieron en el acto, en el auditorio de Rianxo. Se trata de una obra de investigación histórica, editada por la Diputación, que repasa la vida en la localidad rianxeira durante la Guerra Civil. El presidente de la Diputación felicitó a los autores por la elaboración de un libro «serio e documentado, que non é doado de escribir, porque case non hai fontes documentais. As fontes son as propias persoas e as que viviron aquela época van desaparecendo».
Los autores agradecieron el apoyo de la Diputación coruñesa y de los vecinos de Rianxo, «moitos dos cales xa non están», por su colaboración y testimonios acerca de unos hechos «moitas veces difíciles de lembrar», ya que la mayoría de los documentos de la época desaparecieron de los archivos municipales.

RIANXO NA SÚA HISTORIA

Por Manuel Dourado (Galicia Hoxe, 16-10-2010)

Así se titula un libro cuxos autores son os investigadores rianxeiros Xosé Comoxo e Xesús Santos. Un texto que ten un subtítulo moi significativo e esclarecedor: Consecuencias da Guerra Civil (1936-1939). Editouno a Exma. Deputación Provincial da Coruña. Precisamente, é o propio presidente, Salvador Fernández Moreda, quen se encarga de prologalo. O libro presentarase en Rianxo o próximo venres, 22 deste mes de outubro. Os autores teñen a ilusión de que asista o propio presidente da Deputación. Talvez, esa ilusión se faga realidade, se as obrigas do cargo llo permiten.

É realmente asombrosa a enorme a minuciosa investigación que lle serve de base a este texto. Remóntase aos anos 1970. É un labor paciente, constante e seguramente moi de custosa realización. Os datos que aportan son fiables e están certificados por unha documentación extraída dos máis variados arquivos de dentro e, sobre todo, de fóra do municipio de Rianxo, onde tales escritos aínda se conservan.

Porque non se debe esquecer que moitos dos arquivos foron borrados do mapa polos mesmos que, enardecidos polas ansias de poder e "actitude de servizo" ao golpe de Estado que se estaba a producir, desexaban executar con brillantez a folla de ruta que lle marcaba o falanxismo local como "acto de servicio a la Causa".

Por iso, procuraron borrar toda pegada que os delatara das súas falcatruadas delicuescentes e mesmo criminais. Iso constituiría unha proba da súa "brillante folla de servizos" como adeptos incondicionais do golpe de Estado contra a II República. Por iso, fixéronos desaparecer toda documentación comprometedora.

Pero Comoxo e Santos persistiron no seu empeño. Hai, ademais, algo que me parece de suma importancia para a veracidade de tales datos: o testemuño directo das persoas que viviron e padeceron aqueles terribles acontecementos. Neste senso, este libro vén sendo como unha continuación doutro dos mesmos autores titulado Saúde e República. Política e Sociedade, Rianxo 1930-1936.

É coma unha enorme lanza de luz que se proxecta sobre as tétricas tebras dun período da nosa Historia que permanecía sepultado no silencio dunha profunda foxa común baixo unha lousa ata agora inamovible.

Os autores mesmos confesan que "recuperar o pasado dun pobo, aínda que sexa dun período tan curto, cando apenas hai referencias doutros historiadores e falta a maior parte da documentación, é terriblemente difícil. Os autores foron conscientes diso desde o primeiro intre, pero non cederon no seu empeño".

Neste sentido, na súa redacción hai dúas formulacións que son transcendentais para os feitos e as fechorías relatados: 1) a listaxe dos protagonistas con nomes e apelidos; 2) que sitúan a cadaquén no seu debido lugar para o ben e para o mal. Por iso, case seguro que levantará algunhas ampolas aínda tanto tempo despois. Pero, se é inevitable, son tamén incomparablemente maiores os beneficios que aporta. Parabéns, queridos rianxeiros!

RIANXO: PRESENTACIÓN DUN LIBRO

O próximo día 22 de outubro, ás 8 da tarde, preséntase no Auditorio de RIANXO o libro RIANXO NA SÚA HISTORIA: CONSECUENCIAS DA GUERRA CIVIL. Será presentado polos autores, Xosé Comoxo e Xesús Santos, e contarán coa presencia de Don Salvador Fernández Moreda (presidente da Deputación da Coruña) e de Don Pedro Piñeiro (alcalde de Rianxo).
Comoxo e Santos invitan a todos ao acto, no que se proxectará unha serie de fotografías da época, e explicarán o seu traballo. Traballo no que estiveron inmersos un bo número de anos tratando de descifrar as consecuencias que a contenda trouxo para a veciñanza, especialmente para a mocidade "artista", enrolada no Partido Galeguista.
Vémonos o día 22
Saúdos

BLOG DO ESCULTOR NUCO

O amigo Nuco xa ten blog: www.museonuco.blogspot.com
Os que queiran seguir o seu labor diario como escultor, e como escritor (ao que animamos a publicar algúns traballos, non só referidos á súa obra, que tamén, senón a temas cotiáns relacionado coa nosa vila, Rianxo, e coas súas vivencias como artista), xa saben donde encontrarán detalles do seu traballo a partir de agora.
Dicir que o blog aínda está en fase de deseño, pero xa podemos entrar no seu mundo...
Saúdos e parabéns

RIANXO NA SÚA HISTORIA: consecuencias da Guerra Civil (1936-1939) LIBRO EDITADO POLA DEPUTACION DE A CORUÑA

Por Javier Romero
(La Voz de Galicia, Barbanza, 15/8/2010)

Poderíase dicir que aqueles que non estudan a súa historia están condenados a perdela. Tamén que iso é o que pensaron os historiadores locais Xosé Comoxo e Xesús Santos ao empezar a documentar fai máis de 20 anos o título Rianxo na súa historia. Consecuencias da Guerra Civil, 1936-1939. Un encabezamento que segundo recoñecen «recolle testemuñas veraces de persoas que viviron os feitos en primeira persoa e que os lembraban aínda con nitidez».

Rehabilitan o Rianxo da segunda República e aos seus veciños Castelao, Manuel Antonio ou Dieste. A súa realidade trasládana a Boiro, Noia, A Pobra, Padrón e Vilagarcía. Revelan que fóra de Taragoña os grupos de traballadores enrolados en sindicatos obreiros eran escasos, de aí que non se agravara excesivamente a convivencia naquela primeira semana da contenda bélica. Cifran en 226 os afiliados ao galeguismo, número que superaba a capitais coma Santiago, Vigo, A Coruña e incluso Pontevedra. Ademais, fan unha referencia especial a aqueles que traballaron nas minas de San Finx, en Lousame, e que fuxiron aos montes.

Vinculados ao poder

A relación do bando nacional coa vila mariñeira tamén foi intensa; a sede propagandística cun equipo de prensa instalado por Millán Astray no chalé do Doutor Baltar exercía unha forte presión sobe a comarca.

Rianxo na súa historia relata episodios cargados de relevancia. Trátase dun ensaio real e neutral que achega á xente de hoxe e mañá un legado formado por xeracións de datos. Un título que cincela as miserias e precariedades que xerou o conflito bélico, que para moitos veciños aínda ocasiona ingratos recordos e levanta certa polémica. Situación que os autores esperan non se produza ao ser a súa única intención relatar uns feitos, tal e como ocorreron e que xa non se poden remediar.

Santos e Comoxo finalizan así este compromiso de narrar o pasado da súa vila, neste caso os anos da Guerra Civil, no que levaban inmersos dúas décadas e da que din que «quizais non conte para os historiadores oficiais, non obstante o obxectivo final ficará inalterado».


(Á VENDA NAS LIBRERÍAS -SE NON HOUBERA EXISTENCIAS, DEBEN SOLICITALO A: DISTRIBUIDORA EDITORIAL GALAXIA, Vigo-)

PAPOIO, DE RIANXO, UN HOME BEN QUERIDO

Por José Manuel Romero


Buscade polo mundo adiante
ó máis amigo da Paz
e mesmo que sexa capaz
de ser risoño e tolerante,
sabede que o temos diante
e non nos decatamos del,
ten a risa a flor de pel,
é capaz de vestirse de vella,
de subirse a unha angarella
pra ser o Rei dos Carnavais,
non enfadarse xamais
pois é persoa festeira,
quer ser feliz á súa maneira
e divertir ós demais.

Ten, como vos sabedes
unha figura algo rara,
tanto que con esa cara
gaña os concursos con creces
e gañaría máis veces
si se presenta outra vez
sería como ter na vellez
unha paga vitalicia
e dígovos sen malicia
e con toda sinceridade,
que non foi rei da fealdade
senón da beleza abstracta
que si Picasso o retrata
pasaría á posteridade

Non lle gusta a discusión,
cando ten un pequeno preito
sáelle unha risa do peito
para arranxar a cuestión
e cando lle veña a ocasión
que, como a todos, se morra,
penso que naquela hora
irá rindo no caixón.

Agradecémoslle de corazón
tódalas festas rachadas,
os días de carnavaladas
na angarella polas rúas.

Gracias Papoio polas túas
contaxiosas gargalladas.

O TRABALLO DA TERRA

Por Máximo Sar

O bo labrador, para obter unha colleita óptima, necesitaba esterco para abonar a terra e conseguíao nas súas cuadras e, a maiores, estercaba nas rúas. Comezaba estendendo unha capa de toxo que coas choivas, o tránsito dos carros, o mexo en catarata de cabalos, bestas e vacas, convertíao nunha especie de “sopa” moi nutritiva para os vexetais. Durante o ano engadíalle novas capas de esquilme e, cando chegaba a sementeira, facía un reparto, axustado as normas ancestrais, quedando ao descuberto o pedregoso pavimento, ata que se volvía a recubrir.

Agora decátome que a labradura do campo era un fatigoso traballo, do que a poboación rural obtiña o seu sustento, pero moi especialmente reumas, deformacións e un montón de outras enfermidades, cando non pasaba fame, que todo dependía de que o clima fora propicio ou non. Pero a min parecíame aquilo moi romántico e fermoso, porque as miñas experiencias datan dos meus tempos de rapaz, e cando algún coñecido da aldea me deixaba subir á grade, que se utilizaba para achanzar a terra antes da sementeira, eu gozaba como se estivera no tiovivo da Pascua de Padrón. Tamén a malla tiña unha certa aparencia circense, con aqueles mozotes que descargaban a “manlle”, articulada por unha peza de coiro, sobre o centeo, de forma sucesiva e rítmica. Pero, a verdade é que terminaban suando a gota gorda.

Por unha razón ou por outra, xa no se ven as paisaxes bucólicas que deixo esbozadas. Eu vou aos supermercados e vexo os expositores cheos de produtos do campo e vou ás leiras e no hai unha pataca. Extensas veigas, fai poucos anos produtivas, hoxe son pura matagueira ou selva impenetrable e pregúntome: Quén coño sacha?

Hai unha porción de cidadáns, último residuo dos vetustos servos da gleba, que se entregan ás faenas agrícolas por puro deporte, porque iso satisfainos; pero non teñen nada que ver con aqueles míseros personaxes creados por Castelao, que se inclinaban ante o cacique Viturro, con casona propia en Rianxiño. Non, trátase, ao mellor, de millonarios afortunados cunha quiniela, ou de xubilados que perciben unha boa pensión. Divírtense así, e de paso comen ensaladas cultivadas por eles mesmos. Soen ser persoas da cidade que sen coñecer a obra poética de Horacio, optan pola comunicación coa natureza. No son estes os que abastecen os supermercados; diso encárganse os latifundistas do Mediterráneo, os chilenos, peruanos ou de outras estrañas latitudes.

Polas nosas terras de Caldas de Reis, o máis exaltado que coñecín neste aspecto, foi Marcelino Chamadoira, que, grazas aos seus tenaces labores de investigación, chegou a conseguir o chícharo roxo e un abono eficacísimo, extraído do vimbio, que incluso comercializou co nome de “Extercomín”. Morreu, e ao cabo duns anos tamén a súa viúva, Evangelina. Fun ao enterro e, unha vez introducido o féretro no nicho, o enterrador colleu un saco de plástico e meteuno no oco que quedaba.

—Son os restos mortais, os ósos, vamos, do señor Marcelino –aclaroume alguén que estaba ao meu lado.

O saco en cuestión, dun vivo color roxo, lucía en grandes letras negras a coñecidísima marca do nutriente agrícola ”Nitramón”, e isto fíxome meditar sobre as bromas do destino, máis alá desta vida

LIBRO SOBRE AS CONSECUENCIAS DA GUERRA CIVIL EN RIANXO

Desde hai relativamente pouco tempo, a lista de libros relacionados coa historia do pobo de Rianxo está a verse ampliada de forma constante. Dentro de pouco contará cun novo título: Rianxo na súa historia. Consecuencias da Guerra Civil, 1936-1939, que sairá da imprenta da Deputación Provincial de A Coruña.
Os autores, Santos e Comoxo, afirman que as consecuencias que a Guerra Civil trouxo para os pobos de Galicia son semellantes, pero cada municipio sufriu ese período dunha maneira particular. No caso de Rianxo, eran escasos, a excepción de Taragoña, os grupos de traballadores enrolados en sindicatos obreiros, de aí que non se agravara excesivamente a convivencia naquela primeira semana da contenda bélica.
Con todo, e segundo os investigadores, a xuventude desta interesante vila mariñeira, nese intre tan ligada ao galeguismo (en número de afiliados, 266, superaba a capitais coma Santiago, Vigo, Coruña e incluso Pontevedra) e tan entusiasta politicamente, viuse sorprendida polo fanatismo e odio que na súa contra comezou a imperar na vila, tras o levantamento dunha parte do exército establecido en África (en pleno mes de xullo de 1936). A maioría dos “artistas” (como eran coñecidos os mozos galeguistas) e outros, especialmente aqueles que traballaran nas minas de San Finx, Lousame, fuxiron aos montes ou a onde puideron. Pero serían perseguidos con saña por algúns membros da Falanxe, tanto local como foránea, axudados por certos compoñentes da Benemérita, de triste memoria para os rianxeiros. Non tardarán en caer paseados nas cunetas; os que tiveron máis sorte, sufriron outro tipo de consecuencias (cárcere, malleiras, insultos, multas…).
Neste libro, descríbese este tema e outros non menos importantes para a vida dun bo número de familias, castigadas por infinidade de impostos e calamidades, consecuencia da triste situación bélica.
A parte da veciñanza, este traballo de investigación, que abarca un período nefasto para case todos, traeralle ingratos recordos, e quizais levante certa polémica. Non obstante, sería imperdoable descoñecer e esquecer o pasado histórico dun pobo, neste caso de Rianxo, como así o entenden os autores.
Santos e Comoxo, dous vellos compañeiros, finalizan así ese seu compromiso de historiar o pasado da súa vila, neste caso os anos da Guerra Civil, no que levaban inmersos máis de dúas décadas.

O CACHALOTE QUE APARECEU EN TANXIL EN 1916

Por Xosé Comoxo e Xesús Santos

Na mañá do 9 de novembro de 1916, cando tendían as redes cerca da Punta do Chazo, uns mariñeiros de Rianxo viron pasar, a pouca distancia, un “animal enorme” (de 16 metros de longo por 8 de circunferencia) para eles descoñecido na “fauna marina”. Levaba dirección da praia rianxeira de Tanxil.

Ao pouco tempo, cara as once, espallouse a noticia de que nas proximidades da citada praia, encallara un “pez de grandes dimensiones”. Alá se foron un bo número de mariñeiros e outras persoas, entre as que estaba o cabo de Carabineiros, Hernández, e o industrial Manuel Pérez.
Diante del, case todos emitían a súa opinión respecto dos medios que se debían empregar para apoderarse definitivamente do “estimado huésped”. Outros preferiron discutir sobre quen tiña máis dereito á presa.

Como o cetáceo daba probas de grande vitalidade, decidiron acometelo. O cabo de Carabineiros descargoulle máis de doce tiros de maüser na cabeza.

“Algúns rapaces tiveron a moito honor recoller os casquillos pra asubiar niles e dicir aos outros que non estivera alí: -¿Velo? ¡É de fusil!”

Fixéronlle explotar “casi en contacto una bomba de dinamita”, e ata houbo algún mariñeiro que lle deu varios “hachazos”. O animal, debida a tanta saña, sangraba abundantemente.

-“Así non fas nada, home. Estás perdendo o tempo. Faguede a cousa con orden”

Todo se fixo sen orde e sen a debida preparación.

A marea crecía. Agora, as “digresiones” sobre quen tiña máis dereito á presa, abundaban.

A un mariñeiro ocorréuselle engancharlle á cola un cabo, e todos comezaron a tirar polo animal, ata que conseguiron poñelo cara ao mar. Foi cando comezou a tomar auga e adentrarse na ría. Quedaron todos cun “palmo de narices”, vendo marchar o prezado “tesouro”.

Os de Rianxo perderon unha boa presa. Non foi posible “por ignorancia y por un mal entendido egoismo”. “Será certo. Eu non sei que pensar. A unión sempre é boa”. Beneficiaranse os veciños de Vilanova de Arousa, despois de atopar o cachalote en bastante mal estado na praia das Sinas.

“Vin despóis o seu esquelete, iñorme e sanguiñento, do que se podería ben faguer un bó navío. E vin as cubas en que foran botando o seu mesto saín, e a cinza das fogueiras en que se derretera... E sentín, xa unha milla denantes de chegar ao campo do seu sagrifizo, o cheiro arrepiante dos seus restos...”

Discutiuse durante algún tempo “encol de se era xusto que Vilanova fose dona da balea sen dar parte a Rianxo. Pero eu dígovos que nós (os rianxeiros) tivemos a parte máis fermosa”


1) Rafael Dieste: De cómo veu a Rianxo unha balea
2) Gaceta de Galicia, 14-11-1916: DE RIANJO: El ballenato de las Sinas

RIANXO: OS DÍAS PREVIOS Á REVOLUCIÓN DE OUTUBRO DE 1934

Por Xosé Comoxo e Xesús Santos

Unha das preocupacións do Goberno da Segunda República nos comezos de setembro de 1934, eran as folgas xerais e as algaradas declaradas en diversas capitais. Segundo o ministro da Gobernación, a de Asturias non tiña fundamento algún de reivindicación, e só era un “torpe propósito de regular el ejercicio de los derechos del ciudadano por la violencia de directivas y sindicatos; es el afán de impresionar al pais ofreciéndole el espectáculo de que una orden basta para paralizar la vida de una ciudad”. Ante os acontecementos, a partir do día 15 de setembro, suspéndense toda clase de actos públicos, reunións e manifestacións.

O momento político era de verdadeira inestabilidade e un sector da poboación opinaba que era necesario un Goberno de coalición capaz de xuntar aos “elementos” necesarios para obter maioría parlamentaria e así intentar levar o temón da nación. A desorde pública nas rúas desbórdase nun sen fin de poboacións, especialmente en Cataluña, e o Goberno vese obrigado a firmar un Decreto declarando o estado de alarma. No Concello de Rianxo recíbese un bando do gobernador civil en tal sentido, que será dado a coñecer en todo o municipio.

Na provincia da Coruña, a dicir do gobernador civil, a orde pública era perfecta, e a vixilancia para controlar calquera intento subversivo, a debida: “la defensa de los intereses del régimen constituído y de la causa del orden está plenamente garantizada y la autoridad está suficientemente advertida de cuanto se trama”. A autoridade gobernativa non tardou en redactar un bando avisando da implantación do estado de alarma e, cando esa nota sae á rúa, xa os concelleiros rianxeiros deixaran de asistir ás sesións, e non por motivos da festividade de Guadalupe, que, dito de paso, non parecía estar no seu mellor momento, a pesar do interese da comisión de festexos, e incluso do propio Concello, que lles cedera a recadación municipal dos postos públicos.

Unha vez rematados os festexos, ten lugar un acto subversivo de pouco alcance. Un tal Serafín Cardama Diz “Velloso” (natural de Padrón e con residencia en Ribeira), de oficio panadeiro, dedicouse a repartir follas clandestinas provocando á rebelión. Días máis tarde, na noite do 24 ó 25 de setembro, un grupiño de mozos de Taragoña (entre eles, Inocente González Rey, José Romero Rial, Miguel Miguéns Villanustre e José Agrelo Tubío), encabezado por Cardama, recorreu varias tabernas, comendo e bebendo ata “encudarse”, feito que non tería importancia se non se dedicaran posteriormente a cortar o “alumbrado público y de conducción de energía de la fábrica de aserrar maderas de Manuel Escurís, entre otros, acompañado (Cardama) de sus agradecidos invitados”. O que máis inquietou á garda civil foron os gritos subversivos e outras barbaridades cometidas, que orixinaron a intranquilidade da veciñanza: “Todos fueron detenidos, a excepción del Cardama que desapareció y al que se busca activamente. Dióse cuenta de todo ello al Juzgado de instrucción”. Cardama será procesado o 10 de outubro, e o xulgado de Padrón ditará auto de prisión contra el.

A pesar de todo, as diversas comisións de festas do municipio non interrompen as súas algarabías festeiras. O 6 e 7 de outubro celébrase a do Rosario, con verbena e baile ata as 11 da noite; o mesmo que en Asados, a dos Dolores, durante o 13 e 14; posteriormente, Taragoña... Sen embargo, en Rianxo hai algúns presos nos baixos do Concello, que ben puideran ser os “revoltosos” de Taragoña (ao menos un deles estaba relacionado co estado de alarma existente no municipio). O alcalde e o tenente de alcalde, así como o secretario Sanluís Calvelo, apuran do Goberno Civil a licenza de armas.

Despois dun mes pechado o salón de sesións, os concelleiros rianxeiros reúnense o 1 de outubro. Na xuntanza sae a relucir o resultado da poxa das obras do cuartel da garda civil e da ponte da Laxe; recoñecen a necesidade de construír un grupo escolar na vila e adquirir locais onde instalar as escolas existentes no edificio da Benemérita; neste último aspecto, decídese habilitar os baixos do Concello para tal fin. Da crise do Goberno nacional e da delicada situación non se fai constancia. Os concelleiros estaban avisados polo gobernador de que non deliberaran nin tomaran “acuerdos sobre asuntos que no sean puramente administrativos, obligación de cuyo incumplimiento se harán responsables al alcalde y al secretario”. A revolución de Asturias estaba a punto de comezar, así como outros sucesos graves na vila. Por uns días cerrará de novo o salón de sesións.